407b7882-4f95-4ef1-b53b-e9529c74198e

Prokura. Instytucja nie do przecenienia. Część pierwsza.

Rozmiar prowadzonej działalności gospodarczej, jej struktura, dynamika inwestycji oraz złożoność procesów organizacyjno-technicznych to tylko część powodów zmuszających przedsiębiorcę do korzystania z pomocy innych osób. Wyposażone w odpowiednie kompetencje mogą one podejmować właściwe czynności, zwalniając nas od konieczności osobistego działania. Konieczna staje się znajomość instytucji prokury, której wykorzystanie usprawnia, a niejednokrotnie umożliwia właściwe zarządzanie przedsiębiorstwem.  

Prokura jest rodzajem przedstawicielstwa, które wywodzi się z przepisów niemieckiego kodeksu handlowego. W polskim porządku prawnym została uregulowana w rozdziale III kodeksu cywilnego w art. 1091 – 1099 .

Prokura to pełnomocnictwo szczególne, nazywane pełnomocnictwem handlowym. Bywa określana pełnomocnictwem formalnym. Podobnie jak art. 91 k.p.c. określa zakres umocowania pełnomocnika procesowego i stanowi, że „pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności procesowych, nie wyłączając powództwa wzajemnego, skargi o wznowienie postępowania i postępowania wywołanego ich wniesieniem, jako też wniesieniem interwencji głównej przeciwko mocodawcy; wszelkich czynności dotyczących zabezpieczenia i egzekucji; udzielenia dalszego pełnomocnictwa procesowego adwokatowi lub radcy prawnemu; zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczenia albo uznania powództwa, jeżeli czynności te nie zostały wyłączone w danym pełnomocnictwie oraz odbioru kosztów procesu od strony przeciwnej” – w przypadku prokury, ustawodawca również określa zakres działania prokurenta.

Zgodnie art. 1091 k.c. prokury może udzielić tylko przedsiębiorca podlegający obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców. Należy zwrócić uwagę, że „wpis do rejestru” należy traktować tutaj literalnie, jako rejestr przedsiębiorców, a nie Centralną Ewidencję Informacji o Działalności Gospodarczej. Oznacza to, że prokury nie może udzielić przedsiębiorca będący osobą fizyczną. Ponadto prokury nie może udzielić też przedsiębiorca prowadzący działalność w formie spółki kapitałowej w organizacji, ponieważ nie podlega jeszcze wpisowi do KRS (choć w literaturze można spotkać również odmienne opinie). Z całą pewnością istnieje możliwość ustanowienia prokurenta, który będzie reprezentował spółkę już po jej utworzeniu.

Spółka będąca przedsiębiorcą – zarówno osobowa, jak i kapitałowa – nie może udzielić prokury w fazie likwidacji. Otwarcie likwidacji powoduje wygaśnięcie prokury i prokura owa nie może być ustanowiona. Jest to związane z faktem, że prokurent w zakresie swojego umocowania ma podejmować czynności związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a etap likwidacyjny zmierza do usunięcia przedsiębiorstwa. Ogłoszenie upadłości również powoduje wygaśniecie prokury.

W związku z powyższym, należy zwrócić uwagę, że nie zawsze funkcjonowanie prokurenta stoi w sprzeczności z celami postępowania upadłościowego. W przypadku upadłości z możliwością zawarcia układu – zarząd mieniem należącym do masy upadłości może sprawować zarządca albo może być on sprawowany przez upadłego (i wtedy mamy tzw. zarząd własny). W tym przypadku, upadły może dokonywać tylko czynności zwykłego zarządu, a na dokonanie czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebna jest zgoda nadzorcy sądowego. Zdaniem części doktryny w takim przypadku funkcjonowanie prokurenta jest niemożliwe, ponieważ w świetle przepisów o prokurze, nie może być ona ograniczona skutecznie wobec osób trzecich. Kwestionując tą tezę, należy wskazać, że owszem nie może być skutecznie ograniczona wobec osób trzecich, ale jedynie wtedy, gdy te ograniczenia wynikają z aktu ustanowienia prokury. Nie dotyczy to natomiast sytuacji, w której ograniczenia mają charakter ustawowy. W związku z tym taki prokurent podlegałby kontroli ze strony nadzorcy sądowego i nie byłoby to sprzeczne.

Ustawodawca postanowił, że prokurentem może być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Należy zauważyć, że istnieją jednak przepisy ustawowe, które na zasadzie wyjątku pozwalają udzielić prokury osobie prawnej. Takie przepisy szczegółowe zawarte są np. w ustawie z dnia 30 kwietnia 1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji (Dz. U. Nr 44, poz. 202, z późn. zm.)
W świetle przepisów w/w ustawy fundusz, który działa w formie spółki akcyjnej może zawrzeć umowę o zarządzanie jego majątkiem z firmą zarządzającą, a ta umowa miedzy funduszem a firmą zarządzającą może stanowić, że fundusz udzieli prokury firmie zarządzającej. W przypadku udzielenia takiej prokury firmie zarządzającej – nazwa firmy oraz nazwiska osób wykonujących uprawnienia prokurenta podlegają ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorców. Jest to jednak wyjątek od ustanowionej reguły.

Udzielenie prokury wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Nie obowiązuje zasada pochodnej formy pełnomocnictwa, wyrażona w art. 99 § 1 k.c., który stanowi, że „Jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie”. Pochodna forma polega na tym, że dla pełnomocnictwa wymagana jest taka forma, jak jest wymagana dla czynności wykonywanej przez pełnomocnika. Forma pisemna dla prokury jest formą wystarczającą – niezależnie od tego – jaka forma będzie wymagana dla czynności dokonywanej przez prokurenta.

Kilka lat temu zrodziła się wątpliwość dotycząca tego, czy można udzielić prokury członkowi zarządu spółki kapitałowej albo uprawnionemu do reprezentacji wspólnikowi osobowej spółki handlowej? Na początku lat. 90’ jeden z sądów apelacyjnych wypowiedział się: „oświadczenie o udzieleniu poręczenia podpisane przez prokurenta obligowało spółkę”. Ta osoba była jednocześnie członkiem zarządu. W wyjaśnieniach sądu apelacyjnego nie znalazło się ani jedno zdanie rozwijające, dlaczego prokura została udzielona członkowi zarządu. Wydawać się to może nierozsądne, ponieważ umocowanie członka zarządu spółki kapitałowej, osobowej, handlowej jest szersze od prokurenta. Każda z tych osób może dokonywać wszelkich czynności sądowych i pozasądowych i nie ma tam żadnych ograniczeń. Należy w tym kontekście zwrócić uwagę na Uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 68/06, która stanowi, iż „Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, uprawniony umową spółki do jej reprezentowania łącznie z drugim członkiem zarządu, może być ustanowiony pełnomocnikiem do poszczególnych czynności”.