People shaking hands in a wheat field

Formy prowadzenia działalności gospodarczej: Spółka cywilna. Część pierwsza.

Wybór formy organizacyjno-prawnej jest jednym z podstawowych zagadnień, z którym musi zmierzyć się każdy, kto pragnie rozpocząć prowadzenie działalności gospodarczej. Podjęcie odpowiedniej decyzji w tym zakresie ma kluczowe znaczenie dla organizacji pracy i wpływa na stosunki związane z prawem własności i zobowiązań podatkowych. Kształtuje również zakres odpowiedzialności za podjęte zobowiązania. 

Jedną z prawnie dopuszczalnych form, na którą często decydują się przedsiębiorcy jest prowadzenie działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej. Jej konstrukcja uregulowana została w art. 860-875 kodeksu cywilnego.

Już w tym miejscu należy zaznaczyć, iż biorąc za kryterium jedynie miejsce źródła regulacji, wszystkie spółki możemy podzielić na spółki prawa handlowego (uregulowane w kodeksie spółek handlowych) i spółkę cywilną (uregulowaną w kodeksie cywilnym). Podział ten związany jest z posiadanym przymiotem podmiotowości prawnej, która przysługuje wszystkim spółkom handlowym, a nie przysługuje spółce cywilnej.

Z punktu widzenia przesłanki decydującej o kształcie i strukturze spółki, jakim jest element scalający wspólników, możemy wyróżnić spółki osobowe, gdzie elementem stanowiącym spoiwo jest element osobowy oraz spółki kapitałowe, w których funkcję tę pełni kapitał. Z tego punktu widzenia spółka cywilna jest spółką osobową.

Zgonie z art. 860 § 1 kodeksu cywilnego „Przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów”. W związku z powyższym, należy zauważyć, iż essentialia negotii w treści umowy spółki cywilnej są: zobowiązanie wspólników do oznaczonego działania oraz wspólny cel gospodarczy.

Podsumowaniem dyskusji dotyczących statusu prawnego spółki cywilnej jest Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego Izby Cywilnej z dnia 26 stycznia 1996 r., sygn. III CZP 111/95, która w punkcie pierwszym stanowi, iż spółka prawa cywilnego nie ma zdolności prawnej także w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, natomiast w punkcie drugim, że spółka prawa cywilnego ma zdolność sądową w postępowaniu przed sądem gospodarczym w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej.

Konkludując powyższe rozważania, należy zauważyć, iż zdolność sądowa spółki cywilnej sprowadza się do tego, iż przy pozywaniu spółki prawidłowe oznaczenie strony wymaga wskazania wszystkich wspólników, a proces który będzie się toczył stanie się procesem każdego z nich. 

Umowa spółki cywilnej nie tworzy nowego podmiotu prawa. Kreuje ona stosunek obligacyjny pomiędzy wspólnikami, do którego znajdują zastosowanie odpowiednie przepisy części ogólnej kodeksu cywilnego i prawa zobowiązań.

Ustawodawca nie wymienił enumeratywnie elementów umowy spółki, które powinna ona posiadać dla swojej ważności. Musi zawierać wskazanie celu gospodarczego oraz postanowienie o zobowiązaniu się wspólników do jego osiągnięcia. Ponadto powinna określać samych wspólników. W kwestiach nieregulowanych zastosowanie znajdują odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego.

Wspólnicy mogą ustalić w umowie zasady zarządzania spółką, sposób jej reprezentacji, zasady uczestniczenia w zyskach i stratach, czy też przyczyny powodujące jej wygaśnięcie.

Zgonie z art. 860 § 2 „Umowa spółki powinna być stwierdzona pismem”.

Dla umowy spółki ustawodawca wymaga formy pisemnej. Jeżeli nie zostanie ona zachowana, to umowa jest ważna, ale mogą wystąpić utrudnienia dowodowe. Należy jednak pamiętać, iż zgodnie z art. 74 § 3 k.c. „Przepisów o formie pisemnej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami”. W związku z powyższym, nie można jednoznacznie odpowiedzieć, jakie będą konsekwencje nie zachowania formy pisemnej.

Wspólnikiem w spółce cywilnej może być każda osoba, tj. osoba fizyczna, osoba prawna a także jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, a posiadająca zdolność prawną.

Charakter prawny umowy spółki cywilnej jest niejednorodny. Jest to umowa konsensualna, bowiem dochodzi do skutku przez samo porozumienie się stron. Ze względu na ilość występujących podmiotów może być dwustronna lub wielostronna. W końcu ze względu na cel gospodarczy, który wspólnicy zobowiązują się osiągnąć, możemy zakwalifikować ją jako umowę losową.

Wyjątkowość spółki cywilnej, jako formy organizacyjno-prawnej prowadzenia przedsiębiorstwa przejawia się w tym, iż jest ona jedynym typem spółki, znanym w naszym porządku prawnym, w której wspólnicy nie maja obowiązku wniesienia wkładu. Jako jedyna może więc funkcjonować, jako całkowicie „bezwkładowa”. 

Ustawodawca konstruując definicję umowy spółki cywilnej w sposób przykładowy wskazał, że dążenie do osiągnięcia celu gospodarczego może polegać w szczególności na wniesieniu wkładów. Tak jest najczęściej w praktyce, ale nie jest to warunek sine qua non jej funkcjonowania.

Jeżeli wspólnicy zdecydują się wnieść do spółki wkłady to ich przedmiotem może być: prawo własności, inne prawa o charakterze majątkowym (zarówno bezwzględne, jak też względne), prawa zbywalne i prawa niezbywalne, wkład pieniężny oraz świadczenie usług. Świadczone usługi nie mogą jednak polegać na prowadzeniu spraw i reprezentacji spółki, ponieważ jest to kodeksowy obowiązek każdego wspólnika wynikający z tytułu samej przynależności.

Umowa spółki powinna określać: osobę wspólnika wnoszącego wkład, przedmiot wkładu i  jego wartość. Jeżeli umowa nie określa wartości wkładu to stosuje się regułę kodeksową, z której wynika domniemanie, iż wkłady wspólników są jednakowej wartości. 

Wniesienie przez wspólnika wkładu do spółki następuje poprzez przeniesienie tego wkładu na rzecz wszystkich wspólników, ponieważ spółka jako taka nie ma podmiotowości prawnej. To przejście wkładu jest skutkiem zawarcia umowy spółki. Zawarta umowa wywołuje w tym przypadku skutek zobowiązująco-rozporządzający, przy czym skutek rozporządzający nie występuje, gdy przedmiotem zobowiązania do przeniesienia są rzeczy oznaczone co do gatunku, albo rzeczy przyszłe.

W konsekwencji wkłady, które wspólnicy wnieśli do spółki, jak tez majątek, który wspólnicy uzyskali w toku prowadzenia działalności gospodarczej oraz w toku prowadzenia spółki są wspólnym mieniem wspólników. Jest to współwłasność łączna. Charakteryzuje się tym, iż w czasie trwania spółki, żaden wspólnik nie może rozporządzać samodzielnie prawami we wspólnym majątku. Współwłasność łączna jest w dodatku bezudziałowa, a tak długo jak trwa umowa spółki, żaden wspólnik nie może domagać się jej zniesienia.